Stare Miasto i Zamek Królewski w Warszawie [antikvár]

i. A.btt. Mm 'fcaiiíLniit' STARE MIASTO I ZAMEK KRÓLEWSKI Jan Zachwatowicz Najwczeániejsze osadnictwo na terenach obecnej Warszawy, ujawnione w badaniach archeologicznych, siçga okresu prehi-storii - epoki luiyckiej. Juz we wczesnym sredniowieczu (X i XI wicku) liczba osad jest znaczna, przy czym osady te s^ lokowane. na nüszym, prawym brzegu Wisly lub w nizej poiozonych czçs-ciach brzegu lewego. W XIII wieku szczególnego znaczenia na-bíera osada polozona przy przeprawie przez Wisiç - Jazdów, zna-ny juz jako gród warowny. Dopiero w drugiej potowie XIII wieku powstaje osada i gród na' wysokim lewym brzegu Wisly, w miejscu obecnego Starego Mia-sta i Zamku. Teren ten, wyniesiony ponad rzekç do wysokosci okoio 26 metrów, opadal ku rzece stroma skarp^. Od pólnocy i od pohidnia przeciçty byl giçbokimi wqwozami, które staly siç natu-ralnymi granícami grodu i osady. Gród powstal jako kasztelania okoio 1285 roku, zalozony przez ksiçda Ziemi Mazowieckiej, i w XIV wieku stal si? grodem ksi^-zçcym. Byl on polozony w pohidniowej czçsd obszaru nowego osadnictwa, w bezposrednim s^siedztwie osady miejskiej. Do je-go zabudowy nalezal zapewne Dwór Mniejszy (Curia Minor). Na pocz^tku XIV wieku miasto i gród otoczone byly walem dre-wniano-ziemnym z dwiema bramami: Mieszczanskí (pózniej Krakowskq) od pohidnia i Laziebnq (pózniej Nowomiejsk^) od pólnocy. Obwarowania te mialy ksztah pólelipsy opierajqcej siç z dwu stron o wysok^ skarpç wislanq, która stanowila naturalne zabezpieczenie obronne. Caly zespól zajmowal obszar o dhigosci okolo 460 metrów oraz 250 metrów szerokosci, przy czym miasto zajmowalo okoio 9 hektarów. Miasto zaiozone zostaio na uMa-dzíe prostokqtnym z ulicami wychodz^cymi z narozników Ryn-ku. Zsuni^ty nieco ku pólnocy Rynek mial wymiary okolo 95 X 73 metry. Bloki pomiçdzy ulicami podzielone byly na regúlame dzialki. Bylo ich okolo 150, co pozwala ocenió liczbç ludnosci na okoio 2000 mieszkaúców. W latacii trzydziestycii XIV wieku miasto juz zabudowane i ufor-tyfikowane tçtniio zyciem. W latacii 1338-1339 odbyi si? w Warszawie siynny proces z zakonem la:zyzackim. Na Rynku powstal luurowany ratusz, wznoszono murcwane kamienice. W obrçbie obwarowan wybudowano murowane bramy. W drugiej pdowie XIV wieku wal drewniano-ziemny zastqpiono murem obronnym, ktory biegl rowniez od strony wschodniej nad Wisl^. Mur mial dwanascie prostokqtnych baszt, dwie bramy i dwie furty od Wisly. W poinocno-wschodnim narozniku wzniesiono wysokq muro-wan^ wiez? (zwan^ p6zniej Marszalkowskq). Obwarowania miasta w cz^sci poludniowej l^czyly si? z murami Zamku, gdzie powstal wowczas dom ksiqz^cy - Ciuria Maior z narozn^, dominu-Wiezii Grodzk^. Na terenie miasta wzniesiono w XIV wieku dwa koscioly: para-fialny Sw. Jana oraz augustianow Sw. Marcina z klasztorem. W XV wieku na p61noc od Starego Miasta rozwin?!a si? duza osa-da miejska - Nowe Miasto z obszernym prostokqtnym rynkiem. Nie byla ona otoczona obwarowaniami. Na pohidnie od Starego Miasta powstaje klasztor bernardyn6w z kosciolem 5w. Anny. Na poczqtku XV wieku podj^to budow? drugiej linii murow obron-nych otaczaj^cych Stare Miasto. Mury te, wysuni^te przed czter-nastowieczne obwarowania, zaopatrzone byly w jedenascie pol-okrqglych baszt. Bramy miejskie uzyskaly wysuni^te prostokqtne przedbramia. Dzialki zabudowywano murowanymi kamienicami mieszczanskimi o ostrohikowych blendowanych wn^kach w ele-wacjach oraz ostrolukowych portalach, niekiedy z barwnej gla-zurowanej cegly. Blendowane i schodkowe musialy bye szczyty kamienic, lecz ich uksztahowanie, w wyniku pozniejszych prze-r6bek elewacji, nie jest znane. We wn^trzach, w sieniach i izbach na piQtrach stosowano wn?ki w scianach. Stwierdzono, ze wn?-trza dekorowano polichromiq. Na poczqtku XVI wieku zbudowano nowq, dodatkowq bram? zwan^ Poboczn^, zwienczonii attyk^. Przed Bram^ Nowomiejsk^ zbudowano gotycki dwuarkadowy most obronny z basztami na trompach, zakonczony barbakanem zwienczonym attyk^. Rozbu-dowano rowniez staromiejski ratusz. Wiek XVI przynosi zmiany, kt6re w zasadniczy spos6b zawazyly na losie Warszawy. W 1526 roku po smierci ostatniego ksiqcia mazowieckiego Zamek prze-chodzi we wladanie kr61ewskie. Rrol Zygmunt August podejmu-je na Zamku prace budowlane, dodaj^c do dawnego gmachu Curia Maior nowy dw6r, pol^czony z gotyckim budynkiem Curia Minor. Z tego okresu pochodz^ sale o jeduym, trzech i dwdch shipach.