Sztuka Ludu Polskiego [antikvár]

Poznanie dziela sztuki wymaga od widza aktywnego stosunku. Uczyniy siç odczuwac piçkno, poj-mowac sens takiej czy innej formy. Dzieje siç tak zarówno z dzielami dawnymi, jak i wspólczesnymi. Inaczej jest jednak z rodzim^ sztuk^ ludow^. Jej nie trzeba poznawac, jq siç zna, tak jak siç zna jçzyk ojczysty, pejzaz z lat dzieciçcych. Nikt przeciez nie uczy siç" wydnanki, pasiaka czy przydiozne-go áwi^tka. Si one dla nas tak oczywiste, jak to, ze przy drogach rosn^ wierzby, a bociany przyla-tuj^ na wiosnç. Sztuki ludowej siç nie odkrywa, sztukç ludow% siç zastaje.I moze wiasnie dlatego tak malo j^ znamy, mimo ze nieraz az do przesytu karmieni jesteámy kolo-lowymi kogutkami, lelujami, pasiakami, haftami i garnkami. Niestety, sztuka ludowa stala siç dla nas stereotypem, z góry wiadomo, co i kiedy zobaczymy, przy jakiej okazji raz jes2cze taka sama wycinanka znajdzie siç w gazecie, barwny kogucik na plakacie czy reklamie. Wiadomo: kapKczka w polu, Krakowiaczek ci ja", Boze Cialo w Lowiczu, Mazowsze", Cepelia, siwaki i sztuczne kwiaty I wiasnie dlatego, ze tak wszystko wiadomo, ze tak jesteámy obyci z sztukç nie do-strzegamy czçsto jej piçkna, urzekaj^cej urody, bogactwa form i ksztaltów.Sztukç ludow% odczuwamy glównie poprzez jej typowosc, stalosc pewnych form i iozwi^zan. Jesli zechcemy ptzypomniec sobie konkretny obraz Gierymskiego, Picassa czy Leonarda, nie sprawia to nam trudnosci. Aie wywoluj^c w pamiçci kapKczkç z Frasobliwym czy kurpiowsk% wycinankç nasuwa siç nam nie tyle wizerunek konkretnej rzeiby o jedynej i niepowtarzalnej ekspresji, ile jakies ogólne pojçcie nasze o ludowej kapliczce z nieco toporn^ i prymitywn^ figurk^ w charakterystycz-nej pozie; widzimy wycinankç jako pewien znany nam juz ogólny typ wycinanki kurpiowskiej lub lowickiej. Jest to o tyle uzasadnione, ze istotnie w ludowej twórczosci, zwlaszcza w tradycyjnych rzemioslach artystycznych, wazniejsze bylo to, co l^czylo poszczególne prace, od tego, co je róznilo od siebie. Ale juz w rzeábie, a czçsto i w malarstwie, sprawy wygHdaly inaczej, twórca nie dzie-dziczyl" warsztatu, nieraz twofzyl go sobie sam, szukaj^c najlepszych dla siebie rozwi^zan. W sztuce kultowej dochodzila do glosu wiara, wlasne czçsto wzruszaj^ce, choc naiwne wyobrazenie losów Boga, który stal siç czlowiekiem i cierpial jak czlowiek.Uwazne spojrzenie na rozne przejawy ludowej sztuki pozwala nam'rozumiec ji pebiej, a nawet odkrywac w niej coraz to inné aspekty, coraz to nowe i nieprzeczuwane nawet wartosci artystyczne. A nowe nie tylko dlatego, ze zmienia siç ksztalt tej sztuki w dzisiejszej epoce, lecz dlatego, ze zmie-nia siç nasze spojrzenie, nasza zdolnosc dostrzegania w tej sztuce nowych wartosci. Czas, w którym zyjemy, poglçbii rozumienie ludowej sztuki, poszerzyi kryteria ocen. Patrzymy dzis na niii chyba trafniej, a na pewno trzezwiej niz poprzednie pokolenia. Totez przestaje byc ona jednym z narodo-wych mitów, a staje siç tym, czym byc powinna czçsci^ tradycji, czçsci^ dorobku kulturalnego. Oczywiscie jest to sztuka inna, z innych warunków zrodzona, aie dzialanie jej dawno przekroczylo granice wlasnego srodowiska. Dziá stanowi juz fakt historycznie niemal zamkniçty jest produk-tem okreslonych stosunków spolecznych i ekonomicznych, a w warunkach niwelowania odrçbnych nurtów kulturowych nie ma wielu szans dla jej dalszego, odrçbnego bytu. Sztuka ta w tradycyjnych swych formach ginie we wlasnym srodowisku, pomimo opieki panstwa i czynników gospodar-czych; przeksztalca siç w nowy rodzaj twórczosci masowej, stoj^cej juz na pograniczu sztuki ama-torskiej. Aie to problem inny, nas interesuje tu raczej historycznie juz zwetyfikowany dorobek ludowej sztuki, i to dorobek widziany z okreslonej pozycji.Na sztukç tç mozna bowiem patrzec róznie. Co innego zwróci uwagç etnografa, historyka, socjo-loga, co innego plastyka czy historyka sztuki.Dla etnografa twórczosc artystyczna jest jednym 2 przejawów kultury badanej warstwy spolecznej, przy czym z racji swoich kompetencji interesuje go bardziej kultura matetialna, technologia pracy, obróbka surowca i narzçdzie niz forma artystyczna. Historyk szuka w obiektach sztuki ludowej jakiegos przekazu, zdolnego poinformowac go o róznych okresach i wydarzeniach ptzeszîoaci. Soc-jolog odczytuje zlozone sprawy stosunków i swiadomosci miçdzyludzkiej, grup spolecznych, wiçzi s^siedzldch, wzorów osobowych i grupowych.