Dawna Polska Rzezba Ludowa [antikvár]

^ yiewiele potrzeba artyscie liidowemu, by rzezbiJ. Proste, latwo dostçpne narzçdzie do ciçcia, czçsto zwykty kozik, klocek drewna, czas wolny od pracy gospodarskiej czy zarobkowej to niemal ^ wszystko. W rzezbiarstwie artysta nie szuka na ogót zysków pieniçznych, nie jest ono takze spo-sobem pozyskania znaczenia w srodowisku, lecz po prostu wyrazem powszechnej u ludzi o kulturze prymitywnej potrzeby zdobienia. Umiejftnosci techniczne, zwykle u pocz^tków bardzo skromne i zastç-powane instynktem twórczym, rozwijaj^ siç z biegiem lat i wzrostem doswiadczen. Rzezbç ludowíi spotykamy w Polsce wszçdzie. W róznym, co prawda, nasileniu i o róznym poziomie artystycznym. tatwo ji; tez zauwazyc, bo rzezbiarz ludowy wychodzi ze swymi dzielami najczçsciej w krajobraz. Rozpiçte na przydroznych i cmentarnych krzyzach, usadowione na oltarzach wiçkszych kapliczek, wcisniçte we wnçki mniejszych, wreszcie wolno stoj^ce figury znalezc mozna w kazdej niemal polskiej wsi i miasteczku, a zachowaly siç rőwniez w peryferyjnych dzielnicach miast nawet takich, jak Lodz, Krakow i Warszawa. Dawne, a niekiedy i dzisiejsze; drewniane, kamienne lub ceramiczne; arty-stycznie mocne lub slabe; potraktowane indywidualnie lub schematycznie ; dziela twórczc w koncepcji lub nasladownictwa; wystçpuj^ u nas czçsciej niz strój ludowy noszony na codzien, czçsciej niz ludowa tkanina dekoracyjna jezeliby wymienic tylko te galçzie ludowej sztuki, które zachowaly siç do dzis w Polsce wzakresie stosunkowo najszerszym. Wraz z kapliczkami przydroznymi oraz budownictwem lu-dowym tworz^ jednolity zespói elementów ludowej kultury, wply waj^cej na Charakter naszego krajobrazu, w ktorym dziela przyrody splotly siç z wytworami wielowiekowej pracy r^k i umyshi czlowieka. W rzezbie ludowej mozna dostrzec jeszcze dwie tylko dla niej charakterystyczne wlasciwosci : niezalez-nosc od stylu lokalnego innych galçzi sztuki ludowej oraz, co siç w pewnej mierze z t^ niezaleznosci^ wi^ze, pojawianie siç stale i cingle wsród róznego rodzaju rzezb ludowych obiektów o charakterze zu-pelnie pierwotnym, pelnych prymitywów, w najszlachetniejszym jednak tego sfowa znaczeniu, a wiçc rzezb, które s^ bezposrednim odzwierciedleniem wrodzonych, instynktownych praw ksztaltowania artystycznego. Wprawdzie rzezb takich jest znacznie mniej niz powstalych przy wspóludziale róznych wplywów ubocznych, lecz te pierwsze s^ dla sztuki ludowej najbardziej charakterystyczne i najwartos-cíowsze. Nimi tez zajmç siç przede wszystkim w tym opracowaniu.Pokazanie rzezb niezaleznych od stylów oficjalnych sztuki koscielnej czy dworskiej, nasladowanych czçsto przez róznych majsterków wiejskich, poszukiwanie wyrazu artystycznego wiasciwego wyl^cznie rzezbie ludowej, a specjalnie tej prymitywnej to zadanie i cel tej ksi^zki. Tym tez przede wszystkim odbiegac ona bçdzie od dotychczasowych opracowan. Pragn^lem równiez, na ile jest to mozliwe przy dzisiejszym nagromadzeniu zabytków w muzeach i zbiorach prywatnych oraz wiadomosciach o obiek-tach pozostajqcych w naturalnym srodowisku, dac probç syntezy artystycznej i historycznej.0rzezbie ludowej pisano u nas juz dose sporo. Zajmowano siç jednak glównie tylko wybranymi regio-nami, jak Sl^sk, albo tez poszczególnymi, bardziej frapuj^cymi tematami, czego przykladem az kilka pozycji bibliograficznych dotycz^cych figury Chrystusa Frasobliwego. Wiele drobnych artykuíów po-swiçcono tez rzezbiarzom ludowym. Najobszerniejsz^ literaturç tego rodzaju posiada rozslawiony przez Emila Zegadtowicza Jçdrzcj Wawro. Upamiçtniono tez w regionalnych czasopismach wielkopolskich kilka zyciorysów tamtejszych rzezbiarzy, czynnych w wieku ubieglym.Jednakze wazniejsze próby syntetycznego ujçcia polskiej rzezby ludowej pojawily siç stosunkowo niedawno, na marginesie dwu duzych wystaw sztuki ludowej, na których rzezba odgrywala dominujífc^ rolç. Pc pierwszej z nich, zorganizowanej w 1937 r. przez ówczesny Instytut Propagandy Sztuki przy wspólpracy Muzeum Narodowego w Warszawie, Tadeusz Dobrowolski napisal obszerny artyku} pt. Polska rzezba ludowa w swietle wystawy Sztuka Ludowa w Polsce, Nike nr 1, r. 1939. Druga analogiczna wystawa, otwarta w Krakowie w 1948 r., stala siç podstaw^ dociekan Tadeusza Seweryna na temat istoty naszej rzezby ludowej. Bardziej obszernym opracowaniem syntetyczno-analitycznym, a równoczesnie prób^ wprowadzenia do rzezby systematyki opartej na kryteriach artystycznych, stalo siç moje omówienie rzezb wystawy krakowskiej, opublikowane w miesiçczniku Polska Sztuka Ludowa, 1948 r., nry 6, 7, 8, a nastçpnie wydane osobno w tlumaczeniu angielskim i francuskim w Londynie1Paryzu. Kazde z wymienionych opracowan wnioslo eos istotnego do wiedzy o polskiej rzezbie ludowej i przygotowalo grunt do podjçcia próby przedstawienia peinego obrazu tej problematyki.