Kreta [antikvár]

Kréta, najwigksza z i^^ysp Morza Egejskiego, naiezy do najciekawszych obszarów Grecji. Urzeka pi^knem i ztóznicowaniem krajobrazu w takim samym stopniu, w jakim budzi podziw oryginalna kuItura, zwana minojsk^ od legendamego Minosa. Przez dlugie wieki jedynie le-gendy stanowily podstaw? wiedzy o przedgrecldch mieszlcancach wyspy, a opowiesci o gro-bie Zeusa i tajemniczym labiryncie zach?cily podrózników juz w wieku XV do prób zlokali-zowania tak znakomitych osobliwosci w konkretnych miejscach oraz do ich opisania. Wspaniale groty (np. w Melidoni, por. -wyklejka) budzily zainteresowanie nie tyle historyków, co estetów, poszukuj^cych idealu pi^kna natury. Dopiero jednak wielkie odkrycia Henryka Scliliemanna w ostatniej cwierci wieku XIX, dokonane w Troi i w Mykenach, spowodowaly rozszerzenie si§ wiedzy o dziejach Grecji na czasy poprzedzaj^ce epokg Homerow^, czyli przy-najmniej na jedno tysi^clecie. Powstala nowa dyscyplina naukowa, zajfto si? badaniem prze-szlosci Hellady w okresie przed przybyciem Dorów. Na l^dzie greckim badania archeologiczne rozwijaly si§ szybko juz w ostatniej cwierci wieku XIX, natomiast zycie Krety paralizowaia obca okupacja. Wyzwolenie Krety spod panowania Turcji w roku 1898 i wreszcie z dawna oczekiwane pol^czenie z macierz^ (r. 1913) stworzylo dogodne warunki do pracy uczonych. Wielkie wykopaliska w ruinach paiaców i miast, przede wszystkim w Knossos, Festos, Aja Triada i Gurnia, odslonily nie przeczuwane poprzednio bogactwo sztuki, jakze odrgbnej od greckiej, a okreslonej wkrótce mianem ,,minojskiej" (fot. 1). Przeiom w badaniach nad starozytn^ Kret^ spowodowaly badania Artura Evansa, wybitnego uczonego angielskiego, który zgl^bil tajemnice przeszlosci wyspy w sposób wyjíjtkowy i do dzis nie przescigniony. Evans zorganizowai wykopaliska w Knossos, inwestuj^c w nie ogromne sumy i w krótkim czasie odslonil znaczn^ przestrzeri palacu Minosa. Dokona! równiez dziela niezwykle ryzy-kownego i smialego oraz brzemiennego w skutki, a mianowicie rekonstrukcji czfsci paíacu i jego wnftrz, a takze malowidel scieimych. Te ostatnie odtwarzai w technice akwarelowej znakomity GiUeron. Prace jego lepiej s^ znane szerokiej publicznosci niz drobne fragmenty oryginalnych malowidel. Rekonstmkcje budowli palacowych mog% byc poddane krytyce w wielu aspektach, naiezy jednak pami?tac, ze rekonstrukcja palacu w Knossos przyczynila sie do niezwykle szybkiego rozpowszechnienia wiedzy o kulturze minojskiej. swit kultury minojskiej Najstarsze slady dzialalnosci ludzkiej na Krecie pochodz^ z VII tysi^clecia p.n.e. i naiezy do wczesnej kultury neolitycznej. Przybysze, którzy przyw^drowali z Azji Mniejszej, szybko za-domowili si? na wyspie. Wraz z jej rozwojem wzroslo zapotrzebowanie na zywnosc, ¦wynika-j^ce ze zwi?kszaj^cej si§ stale liczby ludnosci, która pocz^tkowo mieszkala w grotach (w okresie póániejszym byiy to miejsca kultu, fot. 2, 3), a nastfpnie zakladaia osady, zlozone'z maiych domów (ryc. 2). W tym czasie powstaio rolnictwo i nast^pil wzrost znaczenia hodowli. Po-trzeby produkcyjne narzucily równiez now^ organizacj? spoleczn^, stale zwi?kszala si? rola mgzczyzn w zyciu plemienia. Wyodr^bniala si? warstwa naczelników i kapianów, naktórych spoczywaio nie tyiko zadanie zorganizowania produkcji pozywienia i obrony przed obcymi, ale równiez zaspokojenia potrzeb duchowych, wyrazaj^cych si? w obrzgdach kultowych i w tworzeniu dziel sztuki. Twórczosc artystyczna byla jednak stosunkowo síabo rozwini?ta, istnialo skromne zdobnictwo naczyn ceramicznych oraz modelowanie idoli w kilku odr?b-nych ksztaitach; do najciekawszych naiezy wspanialy egzemplarz figurki kobiecej o cechach orientalnycb, co wyraza si? w budowie gJowy i w zarysie oczu (fot. 4). Pod koniec neolitu dojrzaloáé ekonomiczna spoleczenstwa umozliwiia zrewolucjonizowanie podstaw gospodarczych, stanowi^c podatny grunt do przyj?cia nowego wynalazku: wytopu miedzi; doprowadzilo to do przewrotu nie tylko w systemie produkcji, lecz takze w jej organizacji. W okresie wczesnominojskim powstaj^ zal^zki osad miejskich (ryc. 3); pierwsze bu-