Studia Slavica Savariensia 1994./2 [antikvár]

Ksztaltowanie síq opisu fonetycznego jqzyka wQgierskiego w dawnych gramatykach wqgierskichElzbieta ArtowiczZ lektury wspólczesnych zródel poswi^conych opisowi fonetycznemu jfjzyka w^gierskiego uwzgl^dniajqcych histori? fonetyki wynosi si§ wrazenie, ze opis ten wlasciwie uksztaltowal sitj dopiero w drugiej polowie XIX wieku i reprezentowany jest przez prace J. Balassa, w tym pierwsz^ cz^sc Tüzetes magyar nyelvtan Balassa i Simonyi'ego [Balassa J., 1886], [Balassa J., Simonyi Zs.1895], Takq. opini? wyrazaj^ tez autorzy b^d^cy klasykami wspólczesnej fonetyki m. in. Gy. Laziczius, I. Papp, J. Molnár wskazuj^cy F. Kempelena jako osiemnastowiecznego prekursora syntezy mowy. Jest to stanowisko ze wszech miar zasadne, jesli ograniczymy si? do opracowan powstalych na gruncie fonetyki jako samodzielnej dyscypliny naukowej z wyraznie okreslonym przedmiotem i metodologi^ badan. W ten sposób pomija si§ jednak znacz^cy wklad wczesniejszych klasyków w^gierskiej gramatyki opisowej -poczynaj^c od Jánosa Silvestra do Miklósa Révai'ego i Ferenca Verseghy'ego - w charakterystyk^ zasobu fonetycznego j^zyka niezb^dn^ w opisie funkcjonowania wyzszych poziomów struktury j^zyka. zwlaszcza morfologii. W niniejszej pracy z koniecznosci ograniczam sitg do wybranych gramatyków: Jánosa Silvestra, Alberta Szenczi Molnára, Pála Pereszlenyi'ego, Ferenca Verseghy'ego oraz Miklósa Révai'ego.Inspiracja do podj^cia tego niezbyt znanego w^tku w w^gierskiej gramatyce opisowej byla dwojaka. Dostarczyly jej prowadzone przeze mnie badania morfosyntaktycznego modelu j^zyka w starych gramatykach w^gierskich, z zalozenia skupione na morfologii i skladni z wyl^czeniem aspektu fonetycznego i fonologicznego. Ponadto zwrócilam uwage, ze Laziczius omawiaj^cy we wstfpnej cz^sci swojej fonetyki tradycje greckiego i lacinskiego opisu artykulacyjnego j?zyka, uksztaltowane na dlugo przed odkryciem sanskrytu, wymienia podjetL[ przez Jakoba Madsena w pracy De literis libri duo - De vera literarum doctrina z 1586 r. pioniersk^ próbe zaadaptowania opisu grecko-lacinskiego do j^zyka dunskiego, pomijaj^c analogiczne próby gramatyków w^gierskich [Laziczius, 1978, 8]. To niezasluzone przemilczanie prac gramatyków w^gierskich wynika zapewne z tej przyczyny, ze w dawnych gramatykach silnie tkwiqcych w sredniowiecznej tradycji grecko-lacinskiej, powstalych do konca XVIII wieku, a nawet w pierwszej polowie XIX wieku jeszcze nie stosowano aparatu naukowej fonetyki i fonologii (hangtan), operuj^c liter^jako najmniejszQ jednostk^ j?zyka. Wystarczy wspomniec chocby akademick^ prac? A magyar nyelv rendszere z 1847 r., czy gramatyk? Fogarasi'ego [A magyar nyelv rendszere, 1847], [Fogarasi, 1843].Zapocz^tkowany przez J. Silvestra opis systemu j^zyka w^gierskiego odwoluje si§ do sredniowiecznych wzorców gramatyk Prisciana i Donatusa w sferze morfologii i skladni, podobnie jak powstaj^ce w tym okresie gramatyki indoeuropejskich jfjzyków narodowych [Cytowska, 1968]. W rozdziale Grammatica Hungarolatina zatytuiowanym Liter a (Betű), który mozna przyj^c za zacz^tek opisu fonetycznego